Australia to kontynent dziwny. Żyją tu niespotykane nigdzie indziej w naturze zwierzęta: stekowce i torbacze. Powodem odmienności zwierząt australijskim jest izolacja tego terenu co najmniej od trzeciorzędu. To, co odróżnia ten kontynent od innych, to całkowity prawie brak ssaków łożyskowych, ich przedstawiciele to nietoperze, które tu zabłądziły. Jadąc przez dzikie australijskie tereny łatwo spotkać nos w nos, a raczej maską samochodu w nos z jakimś dzikim zwierzęciem. Najczęściej jest to symbol Australii - kangury, czasami wystawiające pikiety na szosach. W lasach, patrząc uważnie w górę, spotkać można siedzące w rozgałęzieniach konarów koale, odsypiające ucztę eukaliptusową. Jeśli ma się szczęście w małych strumieniach można zobaczyć dziobaka. Niewiele dotrwało z rodzimej fauny australijskiej do naszych czasów – człowiek kolonizujący ten kontynent już przed wielu tysiącami lat, wytępił prawie wszystkie. Rodzima fauna Australii, zachowana do dziś, jest niesamowita i dziwna. Zapraszam do jej bliższego poznania. 

Przybycie ludzi (Aborygeni) do Australii około 50 000 lat temu i osadników europejskich, miało znaczący wpływ na australijską faunę. Przybysze z Azji przywieźli ze sobą psy dingo, które zdziczały i zachwiały pierwotną równowagą pomiędzy żyjącymi tu gatunkami. Europejczycy wprowadzili obce gatunki, często konkurujące z rodzimymi. Rozwój rolnictwa spowodował niszczenie pierwotnych środowisk co doprowadziło do wymarcia wielu gatunków. Obecnie chroni się pierwotne ekosystemy i rodzime gatunki poprzez przepisy ochronne i zakładanie Parków Narodowych.

Ssaki

Wymarłe ssaki australijskie są dość dobrze poznane dzięki licznym i często zachowanym w dobrym stanie szczątkom kopalnym. Australia jest jedynym kontynentem zdominowanym przez torbacze. Materiał kopalny wskazuje, że stekowce były tu obecne od wczesnej kredy, a torbacze i ssaki łożyskowe pojawiły się w eocenie (56–34 mln lat temu). I chociaż torbacze i ssaki łożyskowe koegzystowały tutaj w eocenie, to tylko torbacze przeżyły do naszych czasów. Ssaki łożyskowe ponownie pojawiły się w Australii w miocenie, gdy Australia znajdowała się bliżej Indonezji. Z tego okresu w materiale kopalnym znajdywane są szczątki nietoperzy i gryzoni. Torbacze rozwinęły się i wypełniły podobne nisze będąc w wielu przypadkach fizycznie podobnymi do ich łożyskowych odpowiedników w Eurazji i Ameryce Północnej, gdzie łożyskowce zajmują podobne nisze ekologiczne. Zjawisko takiego zbieżnego rozwoju nazywa się konwergencją. Na przykład, stojący najwyżej w hierarchii pokarmowej drapieżnik wilk workowaty jest uderzająco podobny do psowatych jak wilk. Koala i leniwce prowadzą podobny nadrzewny i jakby spowolniony tryb życia. Lotopałankowate i wiewiórki z rodzaju Pteromys mają podobne adaptacje do nadrzewnego trybu życia. Torbacze mrówkożerowate i mrówkojady są zwierzętami owadożernymi.

Stekowce

(Monotremata) stanowią rząd najbardziej prymitywnych ssaków, których cechą charakterystyczną jest składanie jaj zamiast rodzenia żywych młodych jak robią to torbacze i ssaki łożyskowe. Tym przede wszystkim różnią się od innych ssaków, a jajorodność jako sposób rozmnażania upodobnia je do gadów. Inne gadzie cechy to posiadanie steku i kości kruczej, czego konsekwencją jest umieszczenie kończyn z boków ciała i gadzi sposób chodzenia. Cechy te u pozostałych ssaków nie występują. Natomiast cechy upodobniające je do innych ssaków to posiadanie gruczołów mlecznych, stałocieplność i obecność 3 kostek słuchowych. Dwa z czterech żyjących gatunków stekowców występują w Australii. Są to dziobak i kolczatka.

Dziobak (Ornithorhynchus anatinus) jest jednym z najdziwniejszych stworzeń w królestwie zwierząt. Zwierzę wielkości kota (40-55 cm długości i 700-2000 g wagi). Prowadzi ziemnowodny tryb życia (wody słodkowodne), ma brązowe, gładkie futro, bez widocznych uszu, szeroki ogon, smukłe ciało, pysk w kształcie płaskiego dzioba jak u kaczki z rogowymi brzegami, błonę pławną między palcami. Pływając zostawia ślad w postaci litery V. Samce jako jedyne ssaki mają kolec jadowy umieszczony na obu tylnych kostkach, wykorzystywany zapewne w walkach o terytorium i o samice. Ukłucie nie jest groźne dla życia człowieka, lecz powoduje silny ból i opuchliznę, która może się utrzymywać przez kilka miesięcy, a dla mniejszych zwierząt (np. psów) jad dziobaka jest śmiertelny. Na dziobie ma receptory, którymi wyłapuje oddziaływanie elektryczne innych zwierząt, co wykorzystuje przy znajdowaniu i chwytaniu ofiary, ponieważ podczas nurkowania ma zamknięte oczy. Zasiedla wschodnie wybrzeże Australii i Tasmanię. Sprawnie pływa i nurkuje, żywiąc się ślimakami, małżami i skorupiakami. Wrażliwy na zranienie, gatunek ginący z powodu zanikania środowiska życia.

Kolczatka (Tachyglossus aculeatus). Ma długość ok. 60 cm, skórę pokrytą włosami i ostrymi kolcami. Ma długi, ruchliwy, lepki język (do 18 cm), służący do wyjadania mrówek, potrafi go wyciągać i wciągać do pyska około 100 razów na minutę kiedy łapie termity. Występuje w całej Australii i Tasmanii. Aktywna w nocy i zimą. Samica skład jedno jajo, wysiadując je przez 10 dni w torbie. W razie konieczności potrafi pływać. Jej głównym zmysłem jest węch.

Torbacze

Australię można nazwać krainą torbaczy, które opanowały tu większość środowisk, i które przynajmniej od początku trzeciorzędu różnicowały się na nowe wyspecjalizowane formy. Torbacze (Marsupialia) charakteryzują się obecnością torby, w której wychowują młode. Za najbardziej prymitywne uważa się drapieżne niełazowate (Dasyuridae), u których torba jest najsłabiej rozwinięta. Drapieżne torbacze żyjące współcześnie należą do trzech rodzin:

Do podrzędu Phalangerida wchodzą pałanki nazywane też oposami australijskimi, lotopałanki, oposy karłowate i kangury. Oposy są zróżnicowaną grupą nadrzewnych torbaczy o rozmiarach od ważących 7 g Cercartetus lepidus z rodziny oposów karłowatych (Burramyidae) do wielkości kota Psudocheirus peregrinus i pałanka kuzu (Trichosurus vulpecula). Lotopałanka karłowata (Petaurus breviceps) i Petaurus norfolcensis to gatunki torbaczy, które opanowały lot ślizgowy do przemieszczania się między drzewami eukaliptusów we wschodniej Australii. Szybujące oposy mają membrany nazwane patagiums, które rozkładają między piątym palcem kończyny przedniej i pierwszym palcem kończyny tylnej. Dzięki nim mogą pokonywać odległości rzędu kilkudziesięciu metrów.

Jamraje czyli borsuki workowate (Peramelidae) to rodzina ssaków z rzędu torbaczy obejmująca 10 gatunków. Jamraje mają wydłużony pysk oraz niechwytny, wydłużony i owłosiony ogon. Torba otwiera się ku tyłowi. Żyją w różnych środowiskach, prowadząc nocny tryb życia.

Jamraj zwyczajny (Perameles nasuta) ma 40 cm długości (bez ogona), ogon ok. 17 cm, ciężar ciała dochodzi do pół kilograma. Podobny jest do szczura: pysk wydłużony, duże uszy, kończyny krótkie z długimi pazurami. Jamraj ma sierść szorstką, jasnobrunatną lub szarą. Brzuch biały. Mieszka na otwartych terenach i jest aktywny nocą. Przeważnie żywi się owadami, ale nie pogardzi też małymi kręgowcami i roślinami.

Diabeł tasmański (Sarcophilus harrisii), podobny do borsuka drapieżnik; wyginął w Australii 3 tys. lat temu, teraz żyje tylko na Tasmanii, najliczniej na północnym wschodzie. Niewielkich rozmiarów (57-65 cm długości, 7-8 kg wagi), z czarnym futrem z białymi, na piersiach i zadzie, plamami. Ten największy, mięsożerny torbacz dzień spędza w kryjówce, o zmierzchu wyrusza na polowanie, żywi się padliną, owadami, małymi ssakami. Potrafi wspinać się na drzewa. Młode (2-4 osobników) rodzą się w kwietniu, noszone są w otwartej do tyłu torbie przez 16 tygodni. Diabeł tasmański jest objęty ochroną.

Wombat (Vombatus ursinus) jest roślinożernym torbaczem, spędzającym życie na ziemi, dochodzącym do 1 m długości i osiągający wagę 22-40 kg. Żyje w jamach, ma wielką głowę, nagi nos i krótkie uszy, pokryty jest szaro-brązowym szorstkim futrem. Występuje w lasach na wybrzeżu od północno-wschodnich krańców Nowej Południowej Walii do południowo-wschodnich krańców Południowej Australii. Jest aktywny w nocy, ale jeśli myślicie, że w dzień jest ospały, to się mylicie: mimo dużej wagi i krótkich nóg wombat potrafi osiągać szybkość 30 km na godzinę. Żywi się trawą, krzewami i korzonkami. Dzień spędza w jamach, które mogą mieć nawet 20 m długości z licznymi odgałęzieniami i wejściami. W zimę w dzień wygrzewa się na słońcu i odżywia. Młode mieszkają w torbie matki przez 6 miesięcy, przez 11 następnych nie odstępują jej na krok. Wombat nie jest zagrożony wyginięciem.

Koala (Phascolarctos cinereus) ssak z rodziny pałankowatych (Phalangeridae) zaliczanej do rzędu torbaczy (Marsupialia). Występuje we wschodniej Australii. Ubarwienie sierści szarobrązowe, brzuch białawy. Głowa duża, uszy duże pokryte sierścią, duży nos. Długość ciała do 85 cm, ciężar ciała u samców 8-14 kg., a u samic 6-11 kg. Żyje do 20 lat. Tryb życia nadrzewny. W ciągu doby spędza na drzewie 18 godzin. Nie pije!, potrzebną wilgoć pobiera z liści eukaliptusa, którymi się odżywia. Bardzo dobrze pływa. Ciąża trwa ok. 4 tygodni, samica rodzi 1 młode, które ma zaledwie 2 cm długości i waży ok. 1 grama! Następnie maluśki koala przez okres 6 miesięcy noszony jest przez samicę w torbie. Samice osiągają dojrzałość płciową w wieku 3-4 lat i rodzą jedno małe co dwa lata. Wskutek wycinania lasów eukaliptusowych oraz polowań dla cenionego futra gatunek zagrożony wyginięciem, objęty obecnie całkowitą ochroną. Na terenach Australii Zachodniej i Terytorium Północnego nie ma już w ogóle koali. Natomiast Nowa Południowa Walia posiada około 15.000 misiaków, podobnie Australia Południowa a najwięcej jest w Queenslandzie - 50.000. W brew pozorom nie ma ich dużo, a populacja koali rokrocznie spada. Dlatego też władze Australii objęły ochroną ten gatunek. Zupełnie odwrotnie ma się sytuacja na Wyspie Kangura (południe kontynentu), gdzie ich populacja wynosi 18.000 i grozi im śmierć głodowa ze względu na zmniejszającą się ilość drzew eukaliptusowych (niestety misiek je tylko liście eukaliptusa). Rozwój gospodarczy spowodował zajęcie 80% terenu, na którym żyły koala. Dodatkowo wyrąb lasów eukaliptusowych przyczynia się do zagłady koali. Problem na Wyspie Kangura nie został jeszcze rozwiązany, nie pomagają sadzenia drzew,jak podał Newsweek Polska (25.11.01) władze Australii planują odstrzał 70% populacji tych milutkich futrzaków, jaka znajduje się na wspomnianej wyspie.

Kangury dzielą się na trzy rodziny: Hypsiprymnodontidae, której jedynym przedstawicielem jest torebnik piżmowy (Hypsiprymnodon moschatus), kanguroszczurowate (Potoroidae) i kangurowate. Kangury opanowały wszystkie środowiska lądowe za wyjątkiem obszarów typu alpejskiego w wysokich górach. Do tej grupy wchodzą kangury i wallabie. Większość kangurów ma duże tylne nogi zakończone długimi wąskimi stopami z czterema palcami i potężnie umięśnione ogony, których używają, aby podpierać się w czasie dwunożnego chodu, i który przekazuje energię w czasie skoków. Krótkie przednie kończyny mają pięć oddzielnych palców. Najmniejszym jest torebnik piżmowy i zarazem jedynym gatunkiem czworonożnym, podczas gdy największy kangur rudy (Macropus rufus) może osiągać ok. 2 m wysokości i masę do 85 kg.

Kangur szary (Macropus giganteus) mieszka na wschodnim wybrzeży Australii od Wiktorii po krańce Queensland oraz na północy Tasmanii. Jest bardzo pospolity, spotkać go można nie tylko w jego naturalnym środowisku, czyli lasach i buszu, ale także w parkach, czy przy domach, gdzie zajęty jest plądrowaniem ogrodów w poszukiwaniu smakołyków. Jeśli chcecie mieć pewność, że zobaczycie kangury, należy poczekać do zmroku w parku, w miejscu gdzie wcześniej odbył się piknik. Kangury na pewno przyjdą zobaczyć, czy nie zostało coś wartego zjedzenia. Są to zwierzęta dość duże, o wysokości do 2 m i wadze powyżej 66 kg; rozczarowane brakiem smakołyków mogą solidnie poturbować tych, którzy nie mają im nic do zaoferowania. Niechętnie wychodzą w upalne dni, chowając się w cieniu w buszu lub lesie. W naturze żywią się trawą. Małe spędzają w torbie matki 11 miesięcy, dzieląc ją z innymi nierozwiniętymi embrionami, które czekają na swoja kolejkę. Powodują wiele wypadków drogowych; przejechanie na szosie kangura może skończyć się tragicznie nie tylko dla niego. Dlatego samochody zapuszczające się poza miasto wyposażone są w specjalne kratownice przed przednia maska.

Kangru rudy (Macropus rufus) to największy z całej rodziny kangurów – osiąga ponad 1 m wysokości i wagę ponad 60 kg. Mieszka w całej prawie Australii, najrzadziej występuje na wschodnim wybrzeżu. Żywi się trawą, gorący dzień spędza w buszu, wychodzi na żer wieczorem o zmierzchu. Hodowany (podobnie jak kangur szary) na mięso i skórę.

W Australii wystąpiło zjawisko konwergencji jako niezależnego procesu ewolucyjnego prowadzącego do upodobnienia się torbaczy z nie spokrewnionymi z nimi ssakami łożyskowymi z innych kontynentów zamieszkującymi podobne środowiska.

Ssaki łożyskowe

Australijskie rodzime ssaki łożyskowe należą do dwóch rzędów: nietoperze (Chiroptera) reprezentowane przez 6 rodzin i gryzonie (Rodentia) z 1 rodziną myszowatych (Muridae). Nietoperze i gryzonie stosunkowo niedawno przybyły do Australii. Nietoperze są obecne w kopalnych warstwach od 15 mln lat i najprawdopodobniej przybyły z Azji. Żyją tutaj tylko 2 endemiczne rodzaje nietoperzy, mimo że Australię zamieszkuje 7% wszystkich gatunków nietoperzy. Jakieś archaiczne gryzonie po raz pierwszy przybyły do Australii jakieś 5–10 mln lat temu. Prawdopodobnie przypłynęły na jakiś kłodach drzew i wyewoluowały tutaj tak, że obecnie są reprezentowane przez 14 rodzajów. Milion lat temu, szczur (Rattus) dotarł do Australii z Nowej Gwinei i rozwinął się tu w 7 nowych gatunków.

Wraz z człowiekiem dotarło też wiele innych ssaków łożyskowych, które potem wtórnie zdziczały. Pierwszym zwierzęciem wprowadzonym przez człowieka był pies dingo. Dowody kopalne wskazują, że nastąpiło to około 5000 lat temu. Kiedy Europejczycy zaczęli zasiedlać Australię rozmyślnie przywozili z różnych rejonów świata gatunki dzikich zwierząt, które potem wypuszczali na wolność. Niektóre domowe gatunki zwierząt z czasem same uciekły i wtórnie zdziczały. Zwierzęta sprowadzone przez człowieka to między innymi: lis pospolity (Vulpes vulpes), zając szarak (Lepus europaeus), królik domowy (Oryctolagus cuniculus), kot domowy (Felis silvestris catus), daniel (Dama dama), jeleń szlachetny (Cervus elaphus), sambar indyjski (Cervus unicolor), sambar jawajski (Cervus timorensis), jeleń aksis (Axis axis), jeleń tajski (Axis porcinus), koń domowy (Equus caballus), osioł (Equus asinus), świnia domowa (Sus scrofa domestica), koza domowa (Capra aegagrus hircus), bawół domowy (Bubalus bubalis), garna (Antilope cervicapra) i dromader (Camelus dromedarius). Tylko trzy gatunki ssaków łożyskowych nie zostały wprowadzone umyślnie: mysz domowa (Mus musculus) szczur śniady (Rattus rattus) i szczur wędrowny (Rattus norvegicus).

Dingo (Canis lupus) przyczynił się walnie do dzieła wyniszczenia wielu okazów australijskiej fauny. Jest jednym z nielicznych przedstawicieli ssaków łożyskowych (reprezentowanych oprócz dingo przez nietoperze), pojawił się w Australii stosunkowo niedawno, jak na historię Ziemi oczywiście, czyli 10 tys. lat temu. Dingo jest wielkości średniego psa, o rudym kolorze sierści (czasami zdarzają się dingo czarno-białe), z białymi plamami na piersi, łapach i końcówce puszystego ogona. Występuje w prawie całej Australii, oprócz Wiktorii i Tasmanii. Żyje w stadach, rozmnaża się raz do roku. Jedynie dominująca samica może urodzić młode, reszta stada opiekuje się szczeniakami. Dingo poluje na małe zwierzęta, od owadów począwszy na niewielkich kangurach skończywszy. Trudny do oswojenia.

W przybrzeżnych wodach żyje 46 morskich ssaków z rzędu Waleni (Cetacea). Większość z nich są gatunkami kosmopolitycznymi występującymi we wszystkich oceanach świata. Z podrzędu fiszbinowców (Mysticeti) żyje 9 gatunków a wśród nich ogromny humbak, a z podrzędu zębowców (Odontoceti) żyje 37 gatunków, w tym wszystkie sześć rodzajów rodziny wali dziobogłowych (Ziphiidae) i 21 gatunków delfinów oceanicznych (Delphinidae), w tym opisany pierwszy raz w 2005 (Orcaella heinsohni). Kilka z nich okresowo przebywa we wszystkich wodach dookoła kontynentu jak np. orka (Orcinus orca), a niektóre przebywają tylko w cieplejszych wodach północnych jak np. delfin krótkogłowy (Orcaella brevirostris). Diugoń (Dugong dugon), jedyny przedstawiciel rodziny diugoni (Dugongidae) jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Zamieszkuje wody północno-wschodniej i północno-zachodniej Australii a szczególnie Cieśninę Torresa. Może urosnąć do 3 m długości i ważyć 400 kg. Żywią się wyłącznie na podmorskich łąkach w trawy morskiej, która z trawą sensu stricto nie ma nic wspólnego. Jedynie na południowym wybrzeżu Australii żyje morski ssak Australijski lew morski (Neophoca cinerea) należący do rodziny uchatkowatych (Otariidae). Choć gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną to obecnie żyje tam tylko około 12 000 osobników z powodu polowań na nie od czasu europejskiej kolonizacji.

Ptaki

Na terenie Australii i otaczających ją terytoriów żyje ponad 800 gatunków ptaków. Około 350 z nich jest endemitami australijskiej krainy zoogeograficznej, na którą składa się Australia, Nowa Gwinea, Nowa Zelandia i wyspy południowo-zachodniego Pacyfiku. Najstarsze kopalne szczątki przodków tutejszych ptaków znajdowano już w późnych osadach oligoceńskich. Ptaki krainy australijskiej należą do 58 rodzin z czego 12 jest endemicznych. Rodziny endemiczne to: nielotne strusiopodobne emu (3 gatunki) i kazuary (3 gatunki w tym 1 australijski kazuar hełmiasty) oraz nogale (12 gatunków), zmierzchniki (7 gatunków), lirogony (2 gatunki tylko australijskie: lirogon wspaniały i lirogon skromny), krzakówki (2 gatunki tylko australijskie: w tym krzakówka rdzawa), czerwonki, miodojady, srokacze, graliny (4 gatunki w tym gralina srokata (Grallina cyanoleuca) i gralina potokowa (Grallina bruijni), apostoł australijski (Struthidea cinerea) i skałowron (Corcorax melanorhamphos), altanniki (17 gatunków), ptaki rajskie (44 gatunki).

Emu (Dromaiidae) i kazuary (Casuariidae) należą do tego samego rzędu kazuarowych (Casuariformes) a charakteryzują się dużymi rozmiarami, brakiem mostka, redukcją skrzydeł i zdolnością do szybkiego biegu. Ich pisklęta są zagniazdownikami. Emu żyją w stadach na otwartej przestrzeni a kazuary są z reguły samotnikami żyjącymi w lasach broniącymi swego terytorium oraz mają kostną narośl na czaszce w kształcie hełmu. Nogale (Megapodidae) charakteryzują się tym, że nie wysiadują swoich jaj, a wykorzystują do ich inkubacji ciepło słońca lub ciepło wydzielane podczas fermentacji gnijących roślin a głównie liści. Do ptaków aktywnych po zmierzchu należy rodzina zmroczników (Podargidae), a jednym z największych jej przedstawicieli jest zmrocznik australijski (Podargus strigoides) nazywany też paszczakiem australijskim z powodu wyjątkowej szerokości dzioba i paszczy. Chwostki (Malurinae) będące podrodziną: pokrzewkowatych (Sylviidae) to ptaki o przeciętnej długości ciała ok. 12 cm z długim ogonem, który najczęściej utrzymują zadarty nad grzbietem. W Australii i Nowej Gwinei występuje największa liczba gatunków z rodziny miodojadów (Meliphagidae), które spełniają ważną rolę w zapylaniu pierwotnej flory australijskiej (ornitogamia). Charakterystycznym gatunkiem jest np. filemon sępiogłowy (Philaemon corniculatus) przypominający z wyglądu małego sępa. Natomiast jednym z najlepszych śpiewaków jest srokacz szary (Cracticus torquatus) z rodziny srokaczy (Cracticidae), u których melodyjny śpiew wydaje samiec a samica nawet w locie. Altanniki (Ptilonorhynchidae) są blisko spokrewnione z ptakami rajskimi. Samce konstruują budowle przypominające platformy, altanki lub aleje na których tokują. Natomiast ptaki rajskie (Paradiseidae) wyróżniają się najbardziej ozdobnym upierzeniem w całym ptasim świecie.

Australia nazywana jest krainą papug (Psittacidae), z powodu ich licznego występowania w szczególności podrodziny kakadu (Kakatoeinae), które podnoszą czub na głowie i lory (Trichoglossinae). Wielkie stada tworzą popularne w hodowli domowej papużki faliste (Melopsittacus undulatus), należące do podrodziny papug właściwych (Psittacinae), które na wolności mają ubarwienie zielonkawe. Również zimorodki (Alcedinidae) są bogato reprezentowane, a w tym największy z całej rodziny kukabura chichotliwa (Dacelo novaeguineae) osiągający ok. 43 cm długości należący do zimorodków leśnych, które żyją z dala od wody.

W północnej Australii i południowej Nowej Gwinei żyje gatunek z rodziny kaczkowatych (Anatidae) będący jedynym przedstawicielem podrodziny bezpłetwców (Anseranatinae) gęś skąpopłetwa (Anseranas semipalmata), która jako jedyna w rzędzie blaszkodziobych (Anseriformes) ma wielki palec skierowany do tyłu dzięki czemu może stabilnie siadać na gałęzi. Z tej podrodziny gęsiowatych (Anserinae) pospolitym ptakiem jest łabędź czarny (Cygnus atratus), a wysepki Cieśniny Bassa zamieszkuje kapodziób (Cereopsis novaehollandiae), o krótkim, tępym dziobie z górną częścią koloru zielonego, który nie lubi wody.

Do najpospolitszych ptaków Australii należy należąca do rodziny wikłaczy (Ploceidae), budująca zamknięte gniazdo z traw zeberka (Poephila guttata).

Około 200 gatunków ptaków morskich żyje w pobliżu australijskiego wybrzeża w tym wiele prowadzących wędrowny tryb życia. Kontynent australijski jest końcowym przystankiem migracji wędrownych ptaków wodnych, które przylatują tu z Dalekiego Wschodu Rosji i Alaski przez południowo-wschodnią Azję do Australii i Nowej Zelandii. Około dwóch milionów ptaków podróżuje tym szlakiem do i z Australii każdego roku. Dużym i bardzo pospolitym morskim ptakiem jest pelikan australijski (Pelecanus conspicillatus), którego można spotkać przy większości cieków wodnych w Australii. Pingwinek mały (Eudyptula minor) jest jedynym gatunkiem rodziny pingwinów (Sphenisciformes), który rozmnaża się na stałym lądzie Australii.

Lirogony (Menuridae) obejmują dwa gatunki. Początkowo z powodu silnych nóg i długich ogonów zaliczano je do bażantów. Latają tylko wtedy, gdy muszą. Jednak okazało się, że mają skomplikowany aparat głosowy i rozległą skalę dźwięków, a to wskazuje na ich pokrewieństwo z ptakami śpiewającymi. Lirogony na dodatek potrafią naśladować nie tylko głosy innych ptaków, ale też inne dźwięki np. pociąg czy psa.

Lirogon (Menura novaehollandiae) mieszka w lasach południowo-wschodniej Australii. Samiec na 130 cm długości, z czego 70 cm to ogon. Ogon składa się z 16 piór, dwa zewnętrzne wygięte są w kształt litery S i przypominają lirę. Ich wewnętrzna chorągiewka jest wąska, zewnętrzna szeroka, jasna z trójkątnymi plamkami. Oba środkowe pióra ogona mają chorągiewki wykształcone tylko na końcu, inne nie mają ich w ogóle, bo promienie są nagie. W czasie toków samiec zarzuca rozszerzony ogon na siebie i cały się nim przykrywa. W mroku lśni tylko biel spodniej części piór. Samica samodzielnie buduje gniazdo sklepione u góry, w którym wysiaduje jedno zazwyczaj jajo.

Emu, struś australijski (Dromaiidae) to rodzina ptaków należąca do rzędu kazuarowych, obejmująca tylko jeden gatunek – emu (Dromaius novaehollandiae). Emu ma małą głowę i krótki dziób, zaś szyję i nogi – długie. Skrzydła są zredukowane. Osiąga wysokość do 1,8 m, jego ciężar wynosi ok. 50 kg. Luźne i rozdwojone pióra przypominają długą sierść. Po bokach głowy i na szyi na niebieską skórę. Zamieszkując otwarte tereny bardzo szybko biega (do 50 km/h) i dobrze pływa (!). Gniazdo buduje na ziemi, gdzie wysiaduje do 20 ciemnozielonych jaj. Wysiadywaniem i opieką nad potomstwem zajmuje się tylko samiec. Emu żywi się trawą, owocami i owadami. Występuje w całej Australii.

Kazuar należy do rzędu kazuarowych, który obejmuje dwie rodziny: kazuary i emu. Kazuary są to silne, krępe, o małej głowie i wydłużonej, nagiej szyi, kolorowo ubarwione ptaki. Po obu stronach szyi zwieszają się czerwone korale. Na szczycie głowy mają kostna narośl w kształcie kasku. Hełm jest rogowy o gąbczastej wewnętrznej strukturze. Nogi są długie i masywne, opatrzone 3 palcami, na wewnętrznym znajduje się potężny pazur, stanowiący bardzo groźną broń. Na uwstecznionych skrzydłach zamiast lotek ma 5 długich rogowych prętów. Szczeciniaste, czarne pióra tworzą okrywę swoim wyglądem przypominającą sierść ssaków. Największy z kazuarów – hełmiasty (Casuarius casuarius) – osiąga wysokość 1,6 m i ciężar 50 kg. Kazuary spotkać można w gęstych, wilgotnych lasów. Uwaga – bronią swojego terytorium. Jaja (zielone o szorstkiej powierzchni) składają w zagłębieniu ściółki, wysiaduje je samiec, który opiekuje się też pisklętami. Kazuary żywią się pokarmem roślinnym, nie pogardzają też owadami i małymi kręgowcami. Szybko biegają, dobrze skaczą, a w razie niebezpieczeństwa poruszają się ogromnymi krokami. Występują na Nowej Gwinei i Australii oraz na wyspach leżących między nimi.

Kapodziób (Cereopsis novaehollandiae) należy do rodziny kaczkowatych, jednakże różni się zarówno od kaczek, jak i gęsi krótkim, tępym dziobem, przypominającym raczej dziób kury. Górna część dzioba jest koloru zielonego. Ptaki te ważą ok. 3,5 kg i mają 75 cm długości. Są bardzo skromnie upierzone, popielate, tylko na skrzydłach ożywione ciemnymi plamami. Mieszka na wyspach położonych w pobliżu południowych wybrzeży Australii. Gnieździ się w lipcu i sierpniu, czyli w porze chłodnej. Gniazdo zakłada w zagłębieniach ziemi osłoniętych krzewami i skałami. Samica składa 5-6 jaj, które wysiaduje sama nie opuszczając gniazda. Kapodziób nie lubi wody! Jednakże palce u nóg mają głęboko wcięte błony pławne i są zakończone ostrymi pazurami. Żeruje na trawiastych plażach. Objęty całkowitą ochroną międzynarodową.

Altanniki to bliscy krewniacy ptaków rajskich, jednakże ich upierzenie jest znacznie mniej barwne. Mają one szczególna cechę: kilka spośród 19 gatunków altanników nie zadawala się wyborem określonego miejsca na tańce godowe, lecz przygotowują sobie w gęstwinie izby taneczne i specjalne altany, przyozdobione kolorowymi kamieniami, jagodami, muszlami i kwiatami. Na całą konstrukcję zużywane jest kilka tysięcy gałązek. W tym miejscu samiec tańczy swój taniec godowy, aby przywabić samicę. Altana ta nie służy za gniazdo, gdyż to zawieszone jest na pobliskim drzewie. Altanniki żyją w zaroślach i stepach trawiastych.

Największym przedstawicielem rodziny jest mierząca do 36 cm jedwabnica szara (Chlamydera nuchalis). Występuje ona w tropikach Australii północnej. Zamieszkuje krzewiaste zarośla buszu, zarośnięte brzegi rzek i zagajniki eukaliptusowe. Wierzch jej ciała jest brązowo szary, spód żółto szary, a samiec ma na potylicy różowy czubek. Samica składa 1-2 jaja, które wysiaduje przez 24 dni. Jedwabnica żywi się owocami i owadami.

Papugi (Psittaciformes) obok krukowatych są najwyżej pod względem umysłowym rozwiniętymi ptakami. Dzięki silnemu językowi i dobrej pamięci potrafią one powtarzać słowa i stosować je w określonych sytuacjach (kto nie wierzy, niech obejrzy film „CK dezerterzy”). Papugi mają silny skok, a spośród czterech palców dwa skierowane są do tyłu. Stopę wykorzystują jako narząd chwytny, którym podają sobie pokarm do dzioba. Dziób jest krótki, ale silny i pomaga przy wspinaniu się na gałęzie. Ciało jest krępe, ale dzięki długiemu ogonowi wydaje się szczupłe. Papugi mieszkają na drzewach w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Gnieżdżą się w dziuplach lub szczelinach skalnych. Żyją społecznie. Pary trzymają się razem przez długi czas.

Podrodzina papug - kakadu (Kakatoeinae) żyje we wschodnich Indiach i Australii. Ich głowy ozdobione są czubkami, które mogą być stroszone. Krajce dolnej połówki dzioba obejmują wąską górną połówkę. Do rodziny tej należy 17 gatunków. Długość ciała sięga do 70 cm. Ubarwienie ciała jest różne od białego, przez różowe, brązowe, szare do czarnego. Zamieszkują zadrzewione teeny Australii, Nowej Gwinei i sąsiednich wysp. Żywią się nasionami, owocami, jagodami, orzechami palmowymi, które bez trudu rozłupują. kakadu należą do ptaków długowiecznych.

• Kakadu różowa (Kakatoe roseicapilla) ma delikatni pastelowo ubarwione upierzenie - popielaty wierzch ciała i różowa głowa i pierś. Czub z płaskich szerokich piór nie jest wysoki. Żyje w Australii zachodniej i północnej.
• Kakadu inka (Kakatoe leadbeaterii) jest niezwykle piękna. Wierzch ciała ma upierzenie czysto białe, a spód różowe. Czub czerwono-biało-żółty leży na karku, podnosi się, gdy ptak jest zaniepokojony.

Papużka falista (Melopsittacus ndulatus) jest najbardziej znana spośród papug. Jest to mały ptaszek o długości 18 cm, z długim ogonem i zgrubiałą woskówką. Forma dziko żyjąca w Australii jest zielona.

Lilianka (Neophema bourkii) jest o 4 cm większa niż falista. Występuje na tym samym obszarze. Jej ubarwienie na grzbiecie jest oliwkowe, zaś spód ciała jasnoróżowy, brązowo nakrapiany. Samiec ma na czole niebieska przepaskę.

Świergotka seledynowa (Psephotus haematonotus) jest niebieskozielona z żółtym brzuchem i czerwonym kuprem. Gnieździ się w dziuplach drzew. Ogromne stada tych ptaków krążą nad stepami Australii.

Podrodzina papug - lory (Trichoglossinae). Zalicza się do niej 62 gatunki o wyjątkowo kolorowym i kontrastowym upierzeniu. Mieszkają w lasach i zakrzewionych terenach Australii, Nowej Gwinei, Indonezji i Polinezji. Cechą charakterystyczną jest występowanie na końcu języka drobnych szczoteczkowatych wyrostków ułatwiających pobieranie nektaru i pyłku kwiatowego. Dzioby są słabe. Odżywiają się również owocami i jagodami. Żyją w dużych, krzykliwych grupach. Gniazdują w dziuplach drzew.

Lorysa górska (Trichoglossus haematodus) ma 38 cm długości. Mieszka w Australii i Indach wschodnich. Jest pięknie ubarwiona. Niektóre mają głowę połyskującą niebieskoliliowo, piersi cynobrowe a boki ciemnopomarańczowe.

Zobacz również artykuł: Wędrówki ptaków.

Gady

Klimat Australii sprzyja ciepłolubnym gadom (Reptilia). Występują tu przedstawiciele 3 rzędów: żółwie (Testudines), krokodyle (Crocodilia) oraz łuskonośne (Squamata) w skład którego wchodzą jaszczurki i węże.

Żółwie. Australijskie wybrzeże jest odwiedzane przez 6 gatunków morskich żółwi w tym 5 z rodziny żółwi morskich (Cheloniidae): żółw natator (Natator depressa), żółw zielony (Chelonia mydas), żółw szylkretowy (Eretmocherys imbricata), żółw oliwkowy (Lepidochelys olivacea), żółw karetta (Caretta caretta) i jedyny przedstawiciel rodziny żółwi skórzastych (Dermochelyidae); żółw skórzasty (Dermochelys coriacea). Wszystkie one są pod ochroną w australijskich wodach. W wodach słodkich żyje 29 gatunków australijskich żółwi słodkowodnych należących do 8 rodzajów rodziny żółwi wężoszyjnych (Chelidae). Charakterystycznymi mieszkańcami Australii i Nowej Gwinei są żółwie z rodziny żółwi dwupazurzastych (Carettochelyidae). Ich przedstawicielem jest Carettochelys insculpta, który ma mięsisty ryjek, pancerz pokryty skórą i płetwiaste odnóża. Obecnie Australia i Antarktyda są jedynymi kontynentami, na których brak jest jakiegokolwiek gatunku żółwia lądowego.

Krokodyle. W Australii występują dwa gatunki krokodyli właściwych: krokodyl różańcowy (Crocodylus porosus) i krokodyl australijski (Crocodylus johnstoni). Pierwszy z nich jest największym żyjącym gatunkiem krokodyla i zarazem największym żyjącym gadem. Lubi przebywać w wodach słonych lub słonawych takich jak ujścia rzek do morza i przymorskich bagniskach. Osiąga do 7 m długości i masę do 1000 kg. Jest bardzo niebezpieczny dla człowieka, którego atakuje, gdy tylko nadarzy się okazja i to nie tylko w pobliżu wody, ale i na suchym lądzie. W porze suchej zdarza się, że spotykany jest na pełnym morzu, co wyjaśnia jego szeroki zasięg występowania od wschodnich Indii do północnej Australii. Natomiast krokodyle australijskie przebywają z reguły w słodkich wodach północnej Australii (Australia Zachodnia, Terytorium Północne, Queensland) i nie są uważane za niebezpieczne dla ludzi. Jego środowiskiem życia są słodkowodne bagniska, rzeki, spokojne zatoczki i baseny napełnione wodą pozostałą po przejściu pory deszczowej, w czasie której tworzą się powodzie, a gdy przejdą, woda pozostaje w obniżeniach terenu.

Krokodyl różańcowy jest największym współczesnym gadem z rzędu krokodyli (Crocodylia). Długość jego ciała wynosić może nawet 9 metrów. Jest świetnym i sprawnym pływakiem, mieszka w morzach (jedyny spośród krokodyli żyjący w słonych wodach) i ujściach rzek, zapędza się nawet do małych rzek wewnątrz lądu. Jest drapieżnikiem, odżywia się różnymi zwierzętami, nie pogardzi nawet padliną. Samica skład do 50 jaj, które inkubują się przez trzy miesiące. Ten olbrzymi i groźny gad ma wiele dziwnych przystosowań. U niektórych krokodyli sól wydalana jest przez gruczoły znajdujące się nad oczami (stąd słynne „krokodyle łzy”), lecz nie u naszego bohatera. Krokodyl różańcowy wydalają sól przez gruczoły podniebienne. Jest świetnym pływakiem – może pokonać wiele kilometrów w poszukiwaniu sobie tylko znanego celu. Potrafią one zwalniać pracę serca oraz metabolizm i dlatego też są zdolne przebywać aż do pięciu godzin pod wodą. Występuje od południowo-wschodniej Azji (Indie, Sri Lanka), przez Borneo, Nowa Gwineę aż po północną Australię. Grozi mu wyginięcie.

Jaszczurki i węże. Jaszczurki są najliczniej reprezentowane właśnie w Australii. Żyjące tu jaszczurki należą do pięciu rodzin. Gekony (Gekkonidae) są reprezentowane przez 114 gatunków w 18 rodzajach, oprócz Tasmanii gdzie nie występują. Płatonogi (Pygopodidae) są endemiczną rodziną australijskiej krainy zoogeograficznej charakteryzującą się smukłym wężowatym ciałem oraz szczątkowymi kończynami tylnymi w kształcie krótkich płatkowatych wyrostków pokrytych łuskami. Do rodziny należą 34 gatunki w ośmiu rodzajach a tylko jeden gatunek nie występuje w Australii. Agamy (Agamidae), rodzina jaszczurek reprezentowana przez 66 gatunków w 13 rodzajach. Warany (Varanidae) liczą tam 26 gatunków . Największy z nich, waran olbrzymi (Varanus giganteus) może osiągać do 2 m długości. Scynki (Scincidae) liczą 389 gatunków mniejszych jaszczurek w 38 rodzajach, które łącznie stanowią około 50% wszystkich australijskich jaszczurek, a wśród nich takie charakterystyczne gatunki jak scynk olbrzymi (Tiliqua scincoides) i scynk krótkoogonowy (Trachydosaurus rugosus).

Australijskie węże należą do 7 rodzin, a Australia jest jedynym kontynentem gdzie węży jadowitych jest więcej niż niejadowitych. Najbardziej jadowity gatunki to tajpan australijski (Oxyuranus scutellatus), tajpan pustynny (Oxyuranus microlepidotus), wąż tygrysi (Notechis scutatus), zdradnica śmiercionośna (Acanthopis antarcticus) z rodziny zdradnicowatych (Elapidae). Z około 200 gatunków zdradnicowatych 86 występuje tylko w Australii. Trzydzieści trzy gatunki węży morskich z rodziny węży morskich (Hydrophiidae) zamieszkuje morskie wody północnej Australii, a ich jad jest kilkakrotnie silniejszy od jadu kobry indyjskiej. Spośród 3 gatunków węży morskich z rodziny węży brodawkowatych (Acrochordidae) 2 występują w wodach Australii. Żyje tu tylko 11 gatunków ze świata najbardziej znaczącego węży rodziny węży właściwych (Colubridae) obejmujących ponad 60% wszystkich węży świata. Żaden nie jest gatunkiem endemicznym i jak się przypuszcza przybyły one z Azji stosunkowo niedawno. Żyje tam 15 gatunków z rodziny dusicieli (boidae) z podrodziny pytonów (Pythoninae) i 31 gatunków ślepuchowatych (Typhlopidae), które mają małe oczy przysłonięte skórą i prowadzą podziemny, nocny tryb życia żywiąc się przeważnie mrówkami i termitami.

Płazy

Gromada płazów (Amphibia) jest w Australii reprezentowana tylko przez rząd płazów bezogonowych (Anura). Kontynent ma cztery rodzime rodziny żab i jeden gatunek ropuchy celowo wprowadzonej w 1935 roku. Ropucha aga (Bufo marinus) została wprowadzona jako broń biologiczna przeciwko szkodnikom upraw trzciny cukrowej. Jak się szybko okazało tutejsze szkodniki były dla niej niedostępne gdyż przebywają na górnych częściach trzciny, do której ropucha nie mogła dosięgnąć. Szybko opuściła suche i niegościnne pola trzcinowe i sama stała się plagą. Nie mając wrogów naturalnych poza jednym wężem odpornym na jad znajdujący się w jej skórze zaczęła wypierać rodzime żaby, zjadać pszczoły miodne wychodzące z uli. Stała się tak liczna, że stała się częstym gościem podwórek gospodarstw domowych gdzie nawet psy wolą oddać jej swoją karmę niż narazić się na kontakt z jej jadowitą skórą. Jest największą z ropuch i może dorastać do 25 cm długości chociaż zwykle nie przekracza 18 cm a jej naturalnym teren występowania jest obszar obu Ameryk od południa Ameryki Płn. do Patagoni w Ameryce Płd.

Rodzina żab australijskich (Myobatrachidae) zaliczana do żab południowych liczy 120 gatunków i 21 rodzajów. Wyróżniającym się barwą przedstawicielem tej grupy są dwa podgatunki żaby Corroboree oba są zagrożone wyginięciem południowy (P. corroboree) i północny (P. pengilleyi). Żaby drzewne z rodziny Hylidae są obecne na terenie obszarów o wysokim opadzie deszczu na północnym i wschodnim wybrzeżu i jest ich tam 77 gatunków należących do 3 rodzajów. Żaby Microhylidae liczą 18 gatunków i dwa rodzaje, a ich występowanie ograniczone jest do lasów deszczowych. Do tej rodziny należy najmniejsza żaba (Cophixalus exiguus). Jest tu samotny gatunek należący do najliczniejszej rodziny żab Ranidae (żabowate), australijska (Rana daemeli), żyjąca w lasach deszczowych na północy stanu Queensland.

Najpospolitsze żaby należą do rodzaju (Limnodynastes). Żaba bagienna zachodnia (Limnodynastes dorsalis), dorasta do 9 cm, dzień spędza zagrzebana w ziemi a w nocy wchodzi do wody i pływając żeruje. Dzieli się na liczne podgatunki we wsch., zach. Australii i Tasmani. Żaba bagienna tasmańska (Limnodynastes tasmaniensis), dorasta do 5 cm długości, prowadzi nocny i naziemny tryb życia. Występuje we wschodniej i południowo-wschodniej Australii oraz na Tasmanii. Żaba ćwierkająca (Crinia signifera), samce dorastają do ok. 2,5 cm a samice są trochę większe. Swą nazwę zawdzięcza głosowi godowemu samców, który do złudzenia przypomina ćwierkanie owada. Jest pospolita na południowych obszarach Austarlii, zamieszkuje też Tasmanię i Nową Gwineę. Żaba gęborodna (Rheobatrachus silus), którą charakteryzuje niezwykły sposób rozmnażania. Samica połyka złożone przez siebie jaja po zapłodnieniu ich przez samca i cały rozwój odbywa się w żołądku samicy aż do przeobrażenia larw w młode żabki. Wtedy samica odruchem wymiotnym wyrzuca je na zewnątrz. Występuje w Australii. Żaba katolicka (Notaden bennetti), podobna wyglądem do ropuch, swą nazwę zawdzięcza znajdującej się na środku grzbietu dużej plamie w kształcie krzyża. Osiąga długość 4 cm i prowadzi dzienny tryb życia. Zaniepokojona nadyma ciało i unosi do góry na wyprostowanych nogach. Występuje w południowo-wschodniej Australii. Żaba wodnista (Cyclorana platycephala), dorasta do 7 cm, a żyje w suchych, pustynnych obszarach. Jest to możliwe dzięki sposobowi gromadzenia wody podczas pory deszczowej w podskórnych workach limfatycznych i pęcherzu moczowym. Z takim zapasem w okresie suszy zakopuje się pod ziemię. Występuje w centralnej, pustynnej części Australii

Ostatnio widoczny był znaczny spadek populacji australijskich żab co można przynajmniej częściowo przypisać epidemii atakującej te zwierzęta grzybicznej choroby chytridiomycosis.

Ryby

Jak się oblicza w wodach Australii żyje ponad 4 400 gatunków ryb z czego 90% to endemity. W tej liczbie tylko 170 gatunków to ryby typowo słodkowodne. Jedną z przyczyn tak ubogiej ichtiofauny śródlądowej może być względnie mała ilość rzek i zbiorników wodnych na kontynencie.

Gatunki słodkowodne

Dwie rodziny słodkowodnych ryb są bardzo archaiczne: rogozębowatych (Ceratodontidae) i Osteoglossidae. Rogoząb (Neoceratodus forsteri) uważany jest za najbardziej pierwotny gatunek z podgromady dwudysznych (Dipnoi), pochodzący z czasów zanim Australia oddzieliła się od Gondwany. Lepidogalaxias salamandroides żyje w południowo-zachodniej Australii Zachodniej i jest jedną z najmniejszych ryb słodkowodnych mierzący około 7 cm długości. W porze suchej, kiedy jego zbiornik wysycha przeczekuje w wykopanej norze w błocie.

Inne rodziny prawdopodobnie pochodzące jeszcze z Gondwany to: rakietnicowate (Retropinnidae), galaksowate (Galaxiidae), Aplochitonidae i skalnikowate (Percichthyidae). Pozostałe 70% gatunków australijskich ryb słodkowodnych to pochodzące od gatunków morskich ryb żyjących w tropikalnej części IndoPacyfiku, które przystosowały się wtórnie do słodkowodnego środowiska życia. Są to słodkowodne minogi (Cephalaspidomorphi), śledziowate (Clupeidae), plotosowate (Plotosidae), (Melanotaeniidae) i około 50 gatunków z rodziny eleotrowate (Eleotridae) np. Oxyeleotris lineolatus oraz kilka gatunków tęczankowatych (Melanotaniidae) w tym hodowane w akwariach tęczanka większa (Melanotaenia nigrans) i tęczanka mniejsza (Melanotaenia maccullochi). Rodzime słodkowodne ryby poławiane na wędkę to: Lates calcarifer, Maccullochella peelii peelii, i Macquaria ambigua. Dwa gatunki słodkowodnych rekinów odkryto w Terytorium Północnym i oba narażone są na wyginięcie.

Pewna liczba egzotycznych ryb słodkowodnych gatunków takich jak: pstrąg potokowy (Salmo trutta m. fario), pstrąg źródlany (Salvelinus fontinalis) i pstrąg tęczowy (Oncorhynchus mykiss), łosoś atlantycki (Salmo salar) i czawycza (Oncorhynchus tshawytscha), ryby z rodzaju Perca czyli okoni, karp (Cyprinus carpio) i gambuzja pospolita (Gambusia affinis) zostały wprowadzone do wód australijskich celowo przez ludzi i spowodowało to bardzo szkodliwe skutki dla rodzimej ichtiofauny. Gambuzja pospolita jest szczególnie agresywnym gatunkiem nie znoszącym obecności innych ryb, którym obgryza płetwy i przyczyniła się do wygaśnięcia kilku mniejszych rodzimych gatunków ryb. Wprowadzenie pstrąga miało ujemny wpływ dla pewnej liczby rodzimych wyżynnych gatunków: (Maccullochella macquariensis), okoń australijski (Macquaria australasica). Wprowadzenie karpia spowodowało przetrzebienie roślin wodnych, gdyż rodzime gatunki nie żerowały przy dnie i nie wyrywały roślin.

Gatunki morskie

Najwięcej gatunków australijskich ryb zamieszkuje wody morskie oblewające kontynent ze wszystkich stron. Niektóre bardziej znane rodziny to: murenowate (Muraenidae), hajdukowate (Holocentridae) nazywane też szorstnikami, igliczniowate (Syngnathidae) z rodzajami iglicznie (Syngnathus) i pławikoniki (Hippocampinae) zwane konikami morskimi, u których zapłodniona ikra przechodzi proces inkubacji w torbie u samca uformowanej z płetw brzusznych. Pławikonik australijski (Phyllopteryx eques) charakteryzuje się największym stopniem mimetyzmu spośród wszystkich pławikoników. Jego zielonawobrunatna barwa oraz listkowate i nitkowate wyrostki skórne znakomicie imitują plechy i glony. Żyje tam 80 gatunków z rodziny strzępielowatych (Serranidae), a wśród nich największa z całej gromady kostnych ryb (Osteichthyes) żyjących na rafie koralowej Strzępiel wielki (Epinephelus lanceolatus), który może osiągać 2,7 m długości i masę do 400 kg. Ostrobokowate (Carangidae) z 50 gatunkami metalicznie srebrnych ryb o bocznie spłaszczonym ciele i ryby lucjanowate (Lutjanidae) o wielkich pyskach są popularnymi gatunkami poławianymi przez przemysł rybołówczy. Wielka Rafa Koralowa obfituje w ogromną rozmaitość ryb o małych i średnich rozmiarach reprezentowaną przez ok. 1500 gatunków. Są tam np. ryby z rodziny garbikowatych (Pomacentridae), chetonikowatych (Chaetodontidae), pomakantowatych (Pomacanthidae), babkowatych (Gobiidae), apogonowatych (Apogonidae), wargaczowatych (Labridae), rogatnicowatych (Balistidae), pokolcowatych (Acanthuridae). Jest tam też pewna liczba jadowitych ryb, zetknięcie z którymi może dla człowieka skończyć się śmiercią. Spośród nich rodziny skorpenowatych (Scorpaenoidae), a wśród nich uznawana za jedną z najbardziej jadowitych ryb na świecie szkaradnica (Synanceia verrucosa) i skrzydlica ognista (Pterois volitans), kolcobrzuchowatych (Tetraodontidae). Oprócz tego żyje tam 11 gatunków ogończy, (Dasyatidae) mających jadowity kolec na ogonie. Barrakudy (Sphyraena) należą do największych ryb na rafie jednak zjedzenie ich może grozić zatruciem toksyną ciguatera, która paraliżuje mięśnie.

Rekiny zamieszkują wszystkie przybrzeżne wody Australii. Jest ich tam 166 gatunków, a w tym 30 gatunków żarłaczy (Carcharhinidae), 32 rekinkowatych (Scyliorhinidae), 6 rekinów wąsatych (Orectolobidae) i 40 koleniowatych (Squalidae). Występują też tam 3 gatunki z rodziny rogatkowatych (Heterodontidae). W 2004 zanotowano 12 ataków rekinów na ludzi w Australii, z których dwa skończyły się śmiercią ludzi. Tylko 3 gatunki stanowią znaczącą groźbę do ludzi: żarłacz tępogłowy (Carcharhinus Leucas), żarłacz tygrysi (Galeocerdo cuvier) i żarłacz biały (Carcharodon carcharias). Kilka popularnych plaż w Queensland i Nowej Południowej Walii odgradza się od rekinów specjalnymi sieciami, które zmniejszyły populację zarówno rekinów niebezpiecznych jak i nieszkodliwych, które nieraz wplątują się w nie. Połowy rekinów też znacząco zmniejszyły ich liczbę w australijskich wodach tak, że obecnie kilka gatunków jest narażonych na niebezpieczeństwo. Megachasma pelagios, trzeci znany gatunek planktonożernego rekina, który został odkryty w 1976 roku. W 1988 został znaleziony na plaży w Perth, co może sugerować obecność tego rzadkiego i nie do końca zbadanego gatunku w australijskich przybrzeżnych wodach.

Bezkręgowce

Ilość gatunków zwierząt żyjących w Australii ocenia się na 200 000, a w tym około 96% stanowią bezkręgowce. Dotychczas wiele z tych małych zwierząt jest słabo poznanych. Jak się szacuje 90% owadów oraz mięczaki są uważane za endemity. Bezkręgowce zajmują wszystkie istniejące ekologiczne nisze i są ważną częścią wszystkich ekosystemów. Rozkładają materię organiczną, zapylają kwiaty roślin i są składnikiem łańcucha pokarmowego większych zwierząt.

Owady

Największą grupą bezkręgowców są owady, które stanowią 75% wszystkich znanych gatunków australijskich zwierząt. Najliczniejszą grupą owadów jest rząd chrząszczy, których tu opisano 28 200 gatunków. Następne pod względem liczebności z 20 816 gatunkami jest rząd motyli wraz z ćmami. Błonkoskrzydłe liczą 12 781 gatunków, na które składają się mrówki, pszczoły i osy. Muchówki, do których należą muchy i komary, liczą 7 786 gatunków. Pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera) (pluskwy, mszyce, cykady...) reprezentuje 5 650 gatunków. Prostoskrzydłe (Orthoptera) (pasikoniki, świerszcze, szarańczaki) mają 2 827 gatunków.

Nieopatrznie wprowadzono gatunki inwazyjne, które powodują znaczące zmiany środowiskowa: osa europejska, czerwone mrówki ogniste (Solenopsis invicta) z Ameryki Południowej, żółte mrówki (Anoplolepis gracilipes) i dzikie pszczoły miodne, które współzawodniczą z rodzimymi pszczołami.

Entomolodzy odkryli w 1977 na terenie Australii Południowej mrówkę Nothomyrmecia macrops, która jest najprymitywniejszą znaną mrówką na świecie. Jest to dość duża, żółta mrówka przypominająca osy z wypukłymi czarnymi oczami i długimi żuwaczkami podobnymi do zębatych ostrz. Cechuje ją bardzo prosta organizacja społeczna i aktywność przy niższych temperaturach niż większość mrówek.

Pajęczaki

W Australii żyje wiele różnych pajęczaków (Arachnida), w tym 135 gatunków pająków (Aranea). Spośród nich dwa gatunki są szczególnie jadowite: ptasznik australijski (Atrax robustus) i Latrodectus hasselti, których ukąszenie może skończyć się śmiercią. Oprócz tego tysiące gatunków drobniejszych z rzędu roztoczy (Acarina). Także osiem gatunków zaleszczotków (Pseudoscorpionida) i dziewięć gatunków skorpionów (Scorpionida).

Skąposzczety

Żyją tam dwie rodzime rodziny lądowych skąposzczetów (Oligochaeta): Enchytraeidae i Megascolecidae, do której należy największa na świecie dżdżownica australijska (Megascolides australis) żyjąca tylko na terenie Gippsland w stanie Wiktoria, a jej rekordowa długość może dochodzić do 3,7 m długości. Znacznie więcej występuje rodzin skąposzczetów o wodnym trybie życia niż rodzin lądowych.

Skorupiaki

Słodkowodne skorupiaki z dużej rodziny Parastacidae, reprezentowane są przez 124 gatunki słodkowodnych raków. Wśród australijskich gatunków jest zarówno najmniejszy jak i największy rak świata. Najmniejszy to Tenuibranchiurus glypticus, który nie przekracza 30 mm długości, a największy rak świata to żyjący na Tasamnii Astacopsis gouldi, który może osiągać 76 cm długości i ważyć 4,5 kg. Do rodzaju Cherax należy pospolity Cherax destructor oraz Cherax tenuimanus a także australijski rak czerwonoszczypcy Cherax quadricarinatus. Gatunki z rodzaju Engaeus, powszechnie znane jako raki lądowe, gdyż więcej czasu niż w wodzie spędzają w wykopanych jamkach, też występują w Australii. W Australii żyje siedem gatunków słodkowodnych krabów z rodzaju Austrothelphusa. Kraby ukrywają się w norkach przy brzegach wód i mogą zatykać swoje jamki, by w ten sposób przeżyć kilka lat w okresie suszy. Słodkowodne górskie krewetki Allanaspides hickmani zamieszkuje tylko Tasmanię i należy do szczególnej bardzo pierwotnej grupy, podobne gatunki znaleziono w osadach kopalnych z okresu około 200 mln lat temu.

Bezkręgowce morskie

Obszarem gdzie występuje ogromna rozmaitość morskich bezkręgowców jest Wielka Rafa Koralowa. Na tę rozmaitość składają się między innymi: gąbki (Porifera), żebropławy czyli bezparzydełkowce (Ctenophora) i parzydełkowce (Cnidaria) w tym krążkopławy (Scyphozoa) czyli popularne meduzy, koralowce (Anthozoa), w tym rząd ukwiały (Actiniaria). Szkarłupnie (Echinodermata), w tym jeżowce (Echinoidea), rozgwiazdy (Asteroidea), wężowidła (Ophiuroidea), strzykwy (Holothuroidea), ramienionogi (Brachiopoda). Mięczaki (Mollusca), w tym ślimaki (Gastropoda), kałamarnice (Teuthoidea), ośmiornice (Octopoda), ostrygi (Ostreidae), małże (Bivalvia) i chitony (Polyplacophora). Niektóre bezkręgowce są bardzo jadowite jak np. meduza osa morska (Chironex fleckeri), zetknięcie z którą może skończyć się śmiercią po kilku minutach, ośmiornice z rodzju Hapalochlaena, które dysponują trucizną o nazwie tetrodotoksyną, tak potężną, że ta zabija polujące na nie drapieżniki, oraz dziesięć gatunków stożków (Conidae), ślimaków, który ukłucie jadowitym kolcem może spowodować śmierć z powodu trudności z oddychaniem.

Rozgwiazda korona cierniowa (Acanthaster planci), żywiąca się głównie polipami zazwyczaj występuje na rafie w małym zagęszczeniu. Jeśli jednak rozmnoży się zbytnio może doprowadzić do jej zniszczenia. Inne morskie bezkręgowce mogące stanowić zagrożenie dla istnienia rafy to np. rodzimy jeżowiec purpurowy (Strongylocentrotus purpuratus) i jeżowiec biały, które przy braku naturalnych wrogów rozmnażają się w nadmiarze i potrafią zamienić podwodne łąki w gołe skały. Wprowadzone obce gatunki małży jak azjatycki (Musculista senhousia), nowozelandzki (Perna canaliculus), południowoamerykański (Mytilopsis sallei) i północnopacacyficzny (Asterias amurensis) wypierają rodzime małże.

Morskie skorupiaki w australijskich wodach reprezentowane są przez siedem gromad. Najlepiej poznaną z nich jest gromada pancerzowców (Malacostraca), do której należą jadalne gatunki. W ciepłych wodach północnej Australii żyje wiele gatunków skorupiaków z rzędu dziesięcionogów (Decapoda), a w tym kraby, fałszywe kraby (Anomura), kraby pustelniki , homary i krewetki. Torboraki (Peracarida) w tym skorupiaki obunogie (Amphipoda) i równonogi (Isopoda) występują w większej różnorodności w zimniejszych wodach południowej Australii. Słabiej poznane gomady to łopatonogi (Remipedia), podkowiastogłowe (Cephalocarida), skrzelonogi (Branchiopoda), Maxillopoda (pąkle, copepods i splewki (Branchiura)) i małżoraczki (Ostracoda). Na Tasmanii żyje gatunek tasmańskiego olbrzymiego raka (Pseudocarcinus gigas), będący drugim największym gatunkiem raka świata, żyjący w głębokiej wodzie i ważący do 13 kg. Żyje też tam homar nie posiadający szczypiec Western rock lobster (Panulirus cygnus)

Wpływ człowieka

Od początku swojej kolonizacji Australii człowiek wykorzystywał zastane zwierzęta jako źródło żywności, skór, sportu. Aborygeni też w szerokim zakresie korzystali z australijskiej fauny, jednak uważa się, że ich wpływ na zubożenie gatunków jest dużo mniejszy niż wpływ europejskich osadników. Tubylcy regularnie używali ognia aby powstrzymać wegetację i ułatwić polowanie oraz aby zmienić florę danego obszaru a co za tym idzie przyciągnąć zwierzęta na które chcieli polować jak kangury. Taka modyfikacja środowiska mogła zubożyć faunę o niektóre gatunki dla których zabrakło warunków do życia. Przypuszcza się, że taki los spotkał wielkiego nielotnego ptaka nielotne ptaki z rodzaju Genyornis, które nie potrafiły przystosować się na zubożoną dietę.

Człowiek dwukrotnie kolonizował Australię i za każdym razem przyroda ponosiła duże straty. Wydawać by się mogło, że Aborygeni żyjący w zgodzie ze środowiskiem naturalnym nie mieli możliwości aby zachwiać zastaną równowagą w przyrodzie. Jednak nic bardziej mylnego, ponieważ sprowadzili psy, które z powrotem zdziczały. Przed nimi wiele gatunków zwierząt nie potrafiło się obronić. Dzisiaj jeszcze nie wiemy ile z nich wymarło z powodu nagłego wtargnięcia łożyskowego drapieżnika polującego stadnie. Torbacze nie miały czasu ewolucyjnego aby wykształcić sposoby obrony przed nimi. Podczas kolonizacji angielskiej na kontynent australijski sprowadzono wiele nowych gatunków. Część z nich znalazła dobre warunki do rozwoju (np. króliki) i zaburzyła ekosystem. Szereg gatunków wyginęło np. wilk workowaty z którym w symbiozie żył diabeł tasmański (odżywiał się padliną pozostawioną przez wilka). Brak padliny spowodował, że w poszukiwaniu żywności diabeł tasmański zbliżył się do siedzib ludzkich i stał się uciążliwym sąsiadem. Nękany przez nieznaną chorobę jest zagrożony wyginięciem. Objęcie ochroną niedźwiadka koala zaskutkowało tak dużym przyrostem populacji w niektórych rejonach, że zaczyna mu brakować pokarmu.

Dzikie króliki w liczbie 24 zostały sprowadzone z Europy w 1859 r. przez pewnego farmera mieszkającego w stanie Wiktoria jako zwierzyna łowna. W niedługim czasie rozmnożyły się do tego stopnia, że stały się plagą dla ochrony przed którą wzniesiono płot odgradzający najbardziej zaludnioną wschodnią część Australii. Dopiero w 1950 r. po sprowadzeniu z Brazylii odkrytego tam wirusa atakującego króliki wywołującego chorobę myksomatozę wyginęło pół miliarda sztuk co stanowiło 99,8% populacji. Jednak te, które przetrwały okazały się odporne na chorobę i znowu zaczęły się nadmiernie rozmnażać. W latach 90. sprowadzono chorobę calicivirus, która znowu zabiła miliony. Część okazała się odporna i za kilka lat problem się powtórzy

Wszystko to spowodowało w ostatnich latach bardzo restrykcyjną politykę władz australijskich, która całkowicie zabrania przywozu żywych zwierząt nie występujących na kontynencie.

Kopalne olbrzymy

Na podstawie wykopalisk i badań paleontologicznych stwierdzono, że w przeszłości żyły w Australii zwierzęta znacznie przewyższające rozmiarami gatunki istniejące obecnie. W okresie miocenu zamieszkiwał Australię duży nielotny ptak Bullockornis planei, który dorastał do 2,5 wysokości i 250 kg masy ciała. Jak się ocenia jeszcze ok. 40 tys. lat temu żył tutaj olbrzymi gatunek z rodziny waranów (Varanidae). Ta olbrzymia jaszczurka megalania (Megalania prisca - choć obecnie sugeruje się, że zwierzę to mogło, jak współczesne warany, należeć do rodzaju Varanus) mogła osiągać długość ciała 4,5 - 6 m i masę 400 - 600 kg. Jej zdobyczą mógł być diprotodon (Diprotodon optatum), największy znany torbacz w historii życia na ziemi, który dochodził do 2 m wysokości w kłębie, ponad 3 m długości ciała przy masie ciała do 3000 kg, a więc dorównywał rozmiarami dużemu hipopotamowi. Uważa się też, że prowadził podobny tryb życia gdyż znakomicie zachowane ich szkielety odkrywano w słonych glinach australijskich jezior. Jeszcze w historycznych czasach żyły tu krewniacy kangura rudego znacznie przewyższający go wzrostem z rodzajów Palorcheste i Procoptodon. A kilka tysięcy lat temu wymarł nadrzewny torbacz o czaszce podobnej do lwiej i zgryzie przypominającym nożyce, którego nazwano lwem workowatym (Thylacoleo carnifex). Jeszcze w plejstocenie Australię zamieszkiwały również wielkie żółwie lądowe z rodzaju Meiolania, osiągające nawet 2,5 m długości. Ich cechą charakterystyczną były podobne do rogów wyrostki na głowie i chroniony kolcami ogon.

Ochrona

Wiele australijskich gatunków zwierząt jest chroniona przez ustawodawstwo państwowe. Wyjątkiem, który obecnie nie potrzebuje takiej ochrony są kangury rude, gdyż nie są zagrożone wyginięciem, a radzą sobie znakomicie wykorzystując np. poidła dla owiec w miejscach gdzie wcześniej z braku wody nie występowały licznie. Federalna ustawa o Ochronie Środowiska Naturalnego i Bioróżnorodności z 1999 roku (EPBC Act) była uchwalona aby wykonać zobowiązanie Australii jako sygnatariusza Konwencji o Biologicznej Różnorodności z 1992 roku. Ustawa ta obejmuje ochroną całą rodzimą australijską faunę i zapewnia wykrywanie oraz szybką ochronę zagrożonych gatunków. W każdym stanie i terytorium istnieje ustawowy obowiązek sporządzania listy zagrożonych gatunków. Obecnie 380 gatunków zwierząt jest sklasyfikowane jako narażone na niebezpieczeństwo lub zagrożone pod EPBC Act. Inne gatunki są ochraniane pod ustawodawstwem stanowym i terytorium. Utworzenie kompletnych katalogów wszystkich gatunków w granicach Australii zostało podjęte, aby chronić australijską faunę i jej bioróżnorodność. W 1973 rząd federalny założył Australijskie Biologiczne Zasoby Naukowe (ARBS), które koordynują badania w systematyce, identyfikowaniu, klasyfikacji i rozdziale flory i fauny. ARBS utrzymuje wolne online bazy danych katalogujące wiele z opisanej australijskiej flory i fauny.

Australia jest członkiem Międzynarodowej Komisji Wielorybnictwa (IWC – International Whaling Commission) i zdecydowanie przeciwstawia się handlowym połowom waleni. W australijskich wodach wszystkie ich gatunki są chronione. Australia jest też sygnatariuszem do CITES (Convention International of Trade of Endangered Species - Międzynarodowa Konwencja o Handlu Gatunkami Zagrożonymi Wyginięciem). Obszary chronione utworzono w każdym stanie i terytorium aby ochronić i zachować unikalne ekosystemy kontynentu. Obszary te obejmują parki narodowe i inne rezerwaty, jak również 64 wetlands zarejestrowane pod konwencją ramsarską (Ramsar Convention on Wetlands) i 16 Miejsc Światowego Dziedzictwa UNESCO. W 2002 roku 10.8% (774,619.51 km²) z całkowitego obszaru lądu Australii było w granicach obszarów chronionych. Także obszary morskie były wydzielane do stref chronionych aby zachować występującą tam bioróżnorodność. W 2002, obszary te pokrywały około 7% (646,000 km²) będących w morskich granicach Australii. Wielka Rafa Koralowa jest zamieniona w wielki Park Marynistyczny, który znajduje się pod federalnym i państwowym ustawodawstwem. Kilka z obszarów rybołówczych Australii zostało już wyeksploatowanych i ustanowiono przydziały odłowowe aby zachować odpowiedni poziom populacji wielu morskich gatunków.

Raport o stanie środowiska naturalnego z 2001 przygotowany przez niezależnych badaczy na zlecenie rządu federalnego, informował, że pogorszyło się ono od poprzedniego sprawozdania w 1996. Szczególnie zwrócono uwagę na konieczność większej ochrony dzikiej przyrody, oraz wskazano, że wiele procesów tj. zasolenie, zmiany warunków hydrologicznych, jałowienie ziemi, fragmentacja ekosystemów i problemy wynikające z powodu inwazji obcych gatunków to główne problemy dla ochrony bioróżnorodności Australii.

Opracowane przez Joannę Rybak i Artura Sochaczewskiego na podstawie Wikipedia.pl (tekst źródłowy: http://pl.wikipedia.org/wiki/Fauna_Australii) oraz wybrane z:
Slater, P. 1997 – First field quide to australian mammals. Steve Parish Publishing Pty Ltd, Australia,
Umiński, T. 1998 – Życie naszej Ziemi. WSiP, Warszawa,304 ss.
Hanzak, J. 1974 – Wielki atlas ptaków. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.

Treść niniejszego dokumentu udostępniona jest w opraciu o licencją GNU Free Documentation Licence. Udziela się zezwolenia do kopiowania, rozpowszechniania lub modyfikacji treści niniejszego artykułu Serwisu Australia zgodnie z zasadami Licencji GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.2 lub dowolnej późniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation; nie zawiera Sekcji Niezmiennych, bez Tekstu na Przedniej Okładce i bez Tekstu na Tylnej Okładce.